مقدمه درس:

سرپرستی كودک سلام:

رحمتی که خداوند نسبت به فرزندان در دل پدران و مادران نهاده است:

﴿ أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِي  ﴾

﴿ او را در صندوق بگذار و صندوق را به دریا افکن؛ تا دریا او را به ساحل اندازد و دشمن من و دشمن او، وی را برگیرَد. و من محبّتی از جانب خود بر تو افکندم، تا زیر نظرِ من پرورش یابی ﴾

[ طه، 39 ]

﴿  يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيراً وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً  ﴾

﴿ ای مردم، از پروردگارتان پروا کنید؛ همان که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را نیز از خود او پدید آورد، و از آن دو، مردان فراوان و زنان بسیار در سراسر زمین پراکند. و از خدا پروا کنید که به نام او از یکدیگر درخواست می‌کنید، و نیز از قطع کردن پیوندهای خویشاوندی بپرهیزید؛ قطعا خدا همواره مراقب و ناظر شماست ﴾

[ نساء، 1 ]

تعریف حضانت و حکم فرزندان بزرگسال:

حق کودکان در حضانت و تقدّم مادر برای انجام این وظیفه:

(نگهداری و مراقبت از پسر یا دختر خردسال، یا فرد نادانی که توان تشخیص ندارد و نمی‌تواند امور خود را اداره کند، و محافظت او در مقابل آسیب ها و تربیت جسمی، روانی و عقلیِ او تا آن‌گاه که توانایی برداشتن بار زندگی و به عهده گرفتن مسئولیت‌های آن را پیدا کند.)

(( أن امرأة قالت: يا رسول الله، ابني هذا كان بطني له وعاء، وثديي له سقاء، وحجري له حواء، وأن أباه طلقني، وأراد أن ينزعه عني، قال لها رسول الله صلى الله عليه وسلم: " أنت أحق به ما لم تنكحي  ))

(( زنی گفت: ای رسول خدا، این پسر از آنِ من است؛ شکم من ظرف او بوده، و پستانم مایه‌ی تغذیه‌ی او، و دامانم پناهگاه او؛ اما پدرش مرا طلاق داده و می‌خواهد او را از من جدا کند. پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم به او فرمود: تو به او سزاوارتر هستی، مادام که ازدواج نکرده باشی ))

[ حديثی با سند صحیح از حاكم در مستدرک ]

(( أن امرأة قالت: يا رسول الله، ابني هذا كان بطني له وعاء، وثديي له سقاء، وحجري له حواء، وأن أباه طلقني، وأراد أن ينزعه عني، قال لها رسول الله صلى الله عليه وسلم: " أنت أحق به ما لم تنكحي ))

(( زنی گفت: ای رسول خدا، این پسر از آنِ من است؛ شکم من ظرف او بوده، و پستانم مایه‌ی تغذیه‌ی او، و دامانم پناهگاه او؛ اما پدرش مرا طلاق داده و می‌خواهد او را از من جدا کند. پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم به او فرمود: تو به او سزاوارتر هستی، مادام که ازدواج نکرده باشی ))

[ سند آن بیان شد ]

ترتیب کسانی که حق نگهداری کودک را دارند

احادیثی در باب نیکی و گناه:

1- نیکی آن است که جان بدان آرام گیرد:

(( قلت: يا رسول الله أخبرني بما يحل لي وما يحرم علي قال: فصعد النبي صلى الله عليه وسلم وصوب في البصر فقال النبي صلى الله عليه وسلم: " البر ما سكنت إليه النفس، واطمأن إليه القلب، والإثم ما لم تسكن إليه النفس، ولم يطمئن إليه القلب، وإن أفتاك المفتون "  ))

(( گفتم: ای رسول خدا، مرا آگاه کن که چه چیز بر من حلال است و چه چیز بر من حرام. پیامبر خدا دیدگان را به سوی آسمان بالا برد و سپس فرو افکند، آن‌گاه فرمود: نیکی آن است که روان تو بدان آرام گیرد و دل تو به آن اطمینان یابد؛ و گناه آن است که نفس به آن آرام نگیرد و دل بدان آسوده نشود، هرچند فتوا دهندگان به تو فتوا دهند. ))

[ راویانش ثقه هستند. به روایت حاكم وامام احمد ]

﴿  وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً  ﴾

﴿ و هیچ مؤمنی را نرسد که مؤمنی را جز به خطا بکشد؛ و هر که مؤمنی را به خطا بکشد، باید برده‌ای مؤمن را آزاد کند و دیه‌ای به خانواده‌ی او بپردازد، مگر آن‌که ایشان ببخشند. و اگر مقتول از قومی باشد که میان شما و آنان دشمنی است و خود مؤمن باشد، باید برده‌ای مؤمن آزاد کرد. و اگر از قومی باشد که میان شما و آنان پیمان است، دیه به خانواده‌اش پرداخت می‌شود و برده‌ای مؤمن آزاد می‌گردد. و هر که برده‌ای نیابد، دو ماه پیاپی روزه بدارد، از سر توبه به درگاه خدا؛ و خداوند دانا و حکیم است ﴾

[ نساء، 92  ]

(( البر ما سكنت إليه النفس، واطمأن إليه القلب  ))

(( نیکی آن است که جان بدان آرام گیرد و دل بدان اطمینان یابد ))

(( و گناه آن است که جان بدان آرام نگیرد و دل بدان اطمینان نیابد، هرچند فتوادهنگان برایت فتوا دهند ))

((  اللهم إني أعوذ بك أن أصيب فيها يمينا فاجرة، أو صفقة خاسرة  ))

(( خدایا، به تو پناه می‌برم از سوگندی دروغین و از معامله‌ای زیانبار ))

[  از حديث ضعيفی که حاكم در مستدرک از بريده بن حصيب روایت کرده است ]

((  البر ما سكنت إليه النفس، واطمأن إليه القلب، والإثم ما لم تسكن إليه النفس ولم يطمئن إليه القلب، وإن أفتاك المفتون  ))

(( نیکی آن است که دل بدان آرام گیرد و جان بدان اطمینان یابد؛ و گناه آن است که دل را مضطرب کند و تو دوست نداشته باشی که مردم از آن آگاه شوند، هرچند مفتیان به تو فتوا دهند ))

[ سند آن پیش تر بیان شد ]

﴿  الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ  ﴾

﴿ كسانى كه رِبِا مى‌خورند برنمى‌خيزند جز مانند كسى كه شيطان او رادستخوش آسيب خود مى‌سازد و تعادل روحى او را برهم مى‌زند.اين از آنرو است كه آنها (رباخواران) گفتند:جز اين نيست كه داد و ستد [نيز] مانند رباست .در حالى كه خدا داد و ستد را حلال و ربا را حرام كرده است و هر كس اَندرزى [در مورد حرمت ربا] از جانب پروردگارش به او برسد، در آن صورت بايد بازايستد [و ديگر ربا نخورد] و [اما] آنچه گذشته از آنِ اوست.و [حساب] كارِ او با خداست و هر كس كه به [بعد از اين حكم] رباخوارى بازگردد، پس چنين كسانى اهل آتش اند [و] ايشان در آن جاودان خواهند بود ﴾

2- نیکی، اخلاق خوب است:

(( أقَمتُ مَع رسولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالمدينةِ سَنة، مَا يَمْنَعُني مِنَ الْهِجرَةِ إِلا المَسألَةُ، كان أَحدُنَا إذا هَاجَر لَمْ يسأل رسول الله صلى الله عليه وسلم عَن شَيءٍ، قال: فَسَألتُهُ عن البِرِّ وَالإثْمِ ؟ فقال رسولُ اللِّهِ صلى الله عليه وسلم: " البِرُّ: حُسْنُ الْخُلُق، والإثمُ: مَا حَاكَ فِي صَدْرِكَ وَكَرِهتَ أَن يَطَّلِعَ عليه النَّاسُ ))

(( یک سال با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم در مدینه ماندم، و تنها چیزی که مرا از هجرت بازمی‌داشت، پرسش از رسول خدا بود؛ زیرا هرکس هجرت می‌کرد، دیگر چیزی از پیامبر نمی‌پرسید. پس من از ایشان درباره‌ی نیکی و گناه پرسیدم. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمود: نیکی، خوش‌خلقی است؛ و گناه، آن است که در دلت تردیدی پدید آورد و خوش نداشته باشی که مردم بر آن آگاه شوند ))

[ حدیث صحیح است و مسلم و ترمذی آن را روایت کرده‌اند. ]

3- نیکی از بین نمی رود:

((  البر لا يبلى، والذنب لا ينسى، والديان لا يموت، اعمل ما شئت، كما تدين تدان  ))

(( نیکی نابود نمی‌شود، و گناه فراموش نمی‌شود، و صاحب حساب حقیقی نمی‌میرد؛ هرچه می‌خواهی انجام بده، که همان‌گونه که رفتار کنی با تو رفتار خواهد شد ))

﴿  إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُوراً  ﴾

﴿ ما شما را تنها برای رضای خدا غذا می‌دهیم؛ از شما نه پاداشی می‌خواهیم و نه سپاسی ﴾

[  إنسان،9 ]

((  البر لا يبلى، والذنب لا ينسى، والديان لا يموت، اعمل ما شئت، كما تدين تدان  ))

(( نیکی نابود نمی‌شود، و گناه فراموش نمی‌شود، و داورِ حقیقی نمی‌میرد؛ هرچه می‌خواهی انجام بده، که همان‌گونه که رفتار کنی با تو رفتار خواهد شد ))

((  البر ما سكنت إليه النفس، واطمأن إليه القلب، والإثم ما لم تسكن إليه النفس ولم يطمئن إليه القلب، وإن أفتاك المفتون  ))

(( نیکی آن است که نفس بدان آرام گیرد و دل به آن اطمینان یابد؛ و گناه آن است که نفس به آن آرام نگیرد و دل بدان اطمینان نیابد، هرچند اهل فتوا برایت فتوا دهند ))

((  البِرُّ: حُسْنُ الْخُلُق، والإثمُ: مَا حَاكَ فِي صَدْرِكَ وَكَرِهتَ أَن يَطَّلِعَ عليه النَّاسُ  ))

(( نیکی، خوش‌خلقی است؛ و گناه، آن چیزی است که در سینه‌ات خلجان یابد و ناخوش داری که مردم بر آن آگاه شوند ))

((  البر لا يبلى، والذنب لا ينسى، والديان لا يموت، اعمل ما شئت، كما تدين تدان  ))

(( نیکی نابود نمی‌شود، و گناه فراموش نمی‌شود، و صاحب حساب حقیقی نمی‌میرد؛ هر چه می‌خواهی انجام بده، که همان‌گونه که رفتار کنی با تو رفتار خواهد شد ))

سرورمان سلمان فارسی، در جستجوی حقیقت:

﴿  يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ  ﴾

﴿ ای مردم! ما شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم، و شما را ملت‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. بی‌گمان گرامی‌ترینِ شما نزد خداوند پرهیزگارترینِ شماست. همانا خداوند دانا و آگاه است ﴾

[ حجرات، 13 ]